اگر مراد از هر دو كلمه ، مفهوم اضافى باشد فرقى ما بين آن‌ها نيست و هر دو بدين مفهوم ، امر اضافىاند بلكه به علت اين كه مقصود و مراد ما از كلمهء قابل و يا قابليت ، آن امرى است در نهاد جسم كه در خور اين است كه قابل ابعاد و يا متصف به ابعاد سه گانه باشد چنان‌كه گذشت ( و آن امر مسلما امرى است جوهرى و ذاتى جسم ) . « 1 » و نيز در باب امكان استعدادى گويد : و اما امكان موجودات حادث ( يعنى امكان استعدادى ) ، قبل از وجود حادث و سابق بر وجود او است زيرا هر كاين ( يعنى هر موجود حادثى ) قبل از كون و حدوثش ممكن الوجود است نه واجب الوجود و نه ممتنع الوجود . پس ناچار براى چنين موجودى ، ماده و يا موضوع و يا متعلقى است كه حامل امكان وجود او است و اين امكان ، صرف ممكنيت شىء و مفهوم اضافى نيست . بلكه عبارت است از امرى كه شىء به وسيلهء آن ممكن الوجود مىگردد ( و آن امر عبارت است از ماده براى صورت و موضوع براى عرض و متعلق - به صورت اسم مفعول - يعنى بدن ، براى نفس ) و چون امكان استعدادى ، خود امرى است جوهرى نه مفهوم اضافى ، لذا از نظر قرب و بعد نسبت به امر حادث ، متفاوت است . پس آن‌كه قريب و نزديك به امر حادث است استعداد ناميده مىشود و آن‌كه بعيد و دور تر از امر حادث است قوه ناميده مىشود ( مثلا امكان نطفه براى قبول صورت انسانيّت را قوه و امكان جنين براى قبول صورت انسانيّت را استعداد مىنامند ) . و بالجمله اقسام امكان عبارت است از : امكان عام ، امكان خاص ، امكان خاص الخاص ، امكان ذاتى ، امكان استعدادى و امكان استقبالى ، امكان وصفى ، امكان وقتى كه در علم منطق مورد بحث است . 1 - امكان عام سلب ضرورت از يك طرف است از طرف وجود يا عدم . 2 - امكان خاص سلب ضرورت از طرف وجود و عدم هر دو است . 3 - امكان اخص سلب ضرورت به شرط و ذات و وصف و وقت است . 4 - امكان استقبالى كه مربوط به حوادث آينده است . 5 - امكان استعدادى كه قابل شدت و ضعف است . چون استعدادها بر حسب نحوهء وجودى كه دارند شديد و ضعيف‌اند و بدين ترتيب زيربناى اين بحث نيز وجود است . بديهى است كه امكان وصف ممكن است و خود آن وجود خارجى ندارد و از مفاهيم اعتبارى است . « 2 » امكان استقبالى - امكان استقبالى كه همان عبارت ديگر امكان استعدادى است وصف به حال آينده است . ملا صدرا در باب امكان استقبالى گويد اين جهل ماست نسبت به آينده و حوادث آن و اگر به حوادث آينده آگاه مىبوديم وضع دگرگون مىشد وى مجددا مواد سه گانه را به اسلوبى ديگر بررسى كرده است . وى در باب ضرورت ازليه سخن گفته است كه مساوى با بساطت و احديت است . وى گويد : امكان ذاتى مرادف با تركيب است و هر يك از طبايع امكانيه از حيث طبيعت

--> ( 1 ) ترجمه شواهد ، صص 134 - 135 . ( 2 ) اسفار ، ج 1 ، سفر 1 ، صص 155 - 156 .